به تاریخ ۱۵ عقرب (آبان) ۱۴۰۴، برابر با ۶ نوامبر ۲۰۲۵ نشستی با عنوان "بررسی فقدان مطالعه در جامعه معاصر" با حضور خانم سهیلا کوچکی، جامعه‌شناس و تسهیل‌گر اجتماعی از کشور دوست ایران، به همت کتاب سرای آسمان حروف از زیر مجموعه های مرکز فرهنگی و اجتماعی خانه مولانا در پلتفرم گوگل میت برگزار شد.
برنامه با سخنان خیرمقدم خانم پاکیزه کریمیان آغاز شد. ایشان ضمن خوش‌ آمدگویی به شرکت‌ کنندگان، به اهمیت موضوع، فقدان مطالعه در جامعه اشاره کردند و ضرورت گفت‌ و گو پیرامون این مسئله را یادآور شدند.
سپس خانم سهیلا کوچکی سخنرانی خود را با این جمله آغاز کردند: بدون واژه‌ ها، بدون نوشتن، و بدون کتاب نه تاریخی وجود داشت و نه مفهومی از انسانیت.
ایشان بیان کردند که هدف این نشست، بررسی علل کاهش مطالعه در جامعه و تأثیرات آن بر ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.
همچنان با اشاره به آمار سال ۱۳۹۹ گفتند: جز کتاب‌ های درسی و مذهبی، هر ایرانی به‌ طور میانگین تنها چهار ساعت در ماه مطالعه می‌کند؛ آماری که از نظر فرهنگی و آموزشی نگران‌ کننده است.
در گذشته، فرهنگ کتاب‌خوانی در خانواده‌ ها بسیار ریشه‌ دار بود. در تمام خانه‌ ها کنار قرآن، کتاب‌ هایی چون شاهنامه، مثنوی، کلیله و دمنه و آثار ادبی دیگر وجود داشت. شب‌ های طولانی پاییز و زمستان، خانواده‌ ها گرد هم می‌ نشستند و کتاب می‌خواندند. حتی کسانی که سواد نداشتند، شنونده بودند و از این طریق فرهنگ مطالعه به نسل‌ های بعد منتقل می‌شد. در قهوه‌ خانه‌ ها نیز نقال‌ ها داستان‌ های شاهنامه و متون کهن را روایت می‌کردند، درست مانند پادکست‌ های امروزی، اما به شکل زنده و مردمی.
این سنت‌ ها سبب تداوم فرهنگ ادبیات و خردورزی در جامعه می‌شد. اما با تغییر نظام آموزشی و تحولات تاریخی، بسیاری از متون و منابع فرهنگی کنار گذاشته شدند و این مسئله نوعی گسست فرهنگی و هویتی را به‌ وجود آورد.
اما، با ورود به عصر دیجیتال، مطالعه شکل تازه‌ ای به خود گرفت. خانم کوچکی تأکید کردند: هدف ما مخالفت با اینترنت نیست، بلکه تأکید بر استفاده درست از آن است.
ایشان توضیح دادند که هوش مصنوعی همانند چاقویی دو لبه است؛ یعنی می‌ تواند هم ابزار رشد باشد و هم عامل رکود فکری. اگر انسان از این ابزار برای یادگیری، تحقیق و افزایش آگاهی استفاده کند، رشد چشمگیری خواهد داشت. اما اگر تمام وقت خود را صرف محتوای سطحی و گذرا در شبکه‌ های اجتماعی کند، دچار سطحی‌ نگری، کاهش تمرکز و فرسودگی ذهنی می‌شود. بنابراین، مسئله بر سر استفاده یا عدم استفاده از فناوری نیست، بلکه چگونگی استفاده هوشمندانه از آن اهمیت دارد.
در ادامه، خانم کوچکی به یکی از عوامل مهم کاهش مطالعه اشاره کردند: با گسترش شهر نشینی و افزایش هزینه‌ های زندگی، مردم برای تأمین رفاه خود ساعات زیادی کار می‌کنند و زمان فراغت شان به حداقل رسیده است. این زمان اندک نیز معمولاً در شبکه‌ های اجتماعی سپری می‌شود. در نتیجه، کتاب‌ خوانی جای خود را به سرگرمی‌ های زودگذر دیجیتال داده است.
او افزود که والدین در چنین شرایطی برای فرزندانشان الگوی مطالعه نیستند، زیرا خودشان زمان یا حوصله مطالعه ندارند. همچنین با گسترش جمعیت شهری، تعداد کتابخانه‌ ها متناسب با نیاز جامعه افزایش نیافته است. در بسیاری از روستاها اصلاً کتابخانه‌ای وجود ندارد و این کمبود زیر ساخت فرهنگی به تضعیف فرهنگ مطالعه دامن زده است.
در ادامه صحبت ها افزودند که در گذشته، کتاب نشانه‌ ای از فرهیختگی بود. مردم در مناسبت‌ هایی مانند تولد، به یکدیگر کتاب هدیه می‌دادند و این کار نشانه‌ای از احترام و علاقه فرهنگی به شمار می‌رفت. اما امروزه با تغییر ارزش‌های اجتماعی، کالاهای تجملی جایگزین هدیه‌ های فرهنگی شده‌ اند.
کتاب دیگر ارزش نمادین سابق را ندارد و همین تغییر در نگرش، یکی از خطرناک‌ ترین نشانه‌ های فرهنگی دوران ماست، زیرا جامعه‌ای که کتاب از سبد فرهنگی آن حذف شود، اندیشه نیز در آن کمرنگ می‌شود.
یکی دیگر از عوامل مهم، افزایش قیمت کتاب است. بسیاری از مردم توان خرید کتاب‌ های مورد علاقه‌ شان را ندارند. تولید کتاب هزینه‌ بر شده، کاغذ گران است، و ناشران نیز به‌ دلیل هزینه‌های بالا، تیراژ کتاب‌ها را کاهش داده‌اند. در نتیجه، کتاب از دسترس طبقات متوسط و پایین جامعه خارج شده است.
این موضوع باعث می‌شود که حتی علاقه‌مندان به مطالعه نیز نتوانند به‌راحتی کتاب بخرند، و فرهنگ مطالعه محدود به قشر خاصی شود.
اضافه کردند که در گذشته مطالعه باعث تقویت تمرکز و قدرت تفکر می‌ شد، اما امروزه کاربران ساعت‌ ها در فضای مجازی می‌چرخند و مغزشان درگیر حجم بالایی از اطلاعات سطحی و متنوع می‌شود.
به گفته خانم کوچکی: ذهن انسان امروز خسته اما بی‌فکر است، پر از داده اما تهی از معنا.
بسیاری از مردم روز خود را با موبایل آغاز و با موبایل به پایان می‌برند، همین رفتار باعث فرسودگی ذهنی و کاهش تمرکز بلند مدت می‌شود.
خانم کوچکی در بخشی از صحبت‌ های خود گفتند:
چند سال قبل دوستی داشتم که هر روز به یک کافه می‌رفت، قهوه‌ای سفارش می‌داد و کتابی می‌خواند. چون محل نشستن او کنار شیشه بود، مردم از بیرون او را می‌دیدند و کنجکاو می‌شدند. کم‌کم دیگران هم با کتاب آمدند و آن کافه به کافه‌ کتاب تبدیل شد.
این تجربه نشان می‌ دهد که حتی رفتار فردی می‌تواند الگویی اجتماعی شود و به شکل‌گیری فرهنگ جدیدی بی انجامد.
در جامعه‌شناسی، این پدیده به تئوری پنجره شکسته شباهت دارد؛ نظریه‌ای که می‌گوید:
وقتی در یک محیط، نشانه‌ های نظم، تمیزی و رفتار مثبت دیده شود، مردم تمایل دارند از همان الگو پیروی کنند. اما اگر بی‌نظمی و بی‌توجهی غالب شود، رفتارهای منفی افزایش می‌یابد.
پس ترویج مطالعه نیز می‌تواند با همین منطق گسترش یابد، اگر مردم در فضاهای عمومی مطالعه ببینند، خود به این رفتار ترغیب می‌شوند.

در ادامه صحبت ها خانم کوچکی نمونه‌ های موفق جهانی را در عرصه مطالعه و کتاب‌خوانی معرفی کردند.
۱_ فنلند: فنلند یکی از موفق‌ترین کشور ها در حوزه ترویج کتاب‌ خوانی است. دولت برای کودکان و نوجوانان کتاب‌ های درسی را بر اساس علاقه و نظر خودشان طراحی می‌کند تا احساس مشارکت و تعلق داشته باشند.
کتابخانه‌ ها در مسیرهای روزمره کودکان ساخته شده‌ اند تا کتاب بخشی از فضای زندگی‌شان باشد. خدمات کتابخانه‌ای کاملاً رایگان است و دولت با فراهم کردن فضای جذاب، مردم را به مطالعه ترغیب می‌کند.
۲_ سویدن: در سویدن برنامه‌ای ملی وجود دارد به نام "کتاب برای هر کودک"، هر نوزاد پس از تولد یک کتاب هدیه می‌گیرد تا از همان آغاز زندگی با مفهوم کتاب آشنا شود. مترجمان و نویسندگان نیز از حمایت مالی دولت برخوردارند تا نگران هزینه‌ ها نباشند و بتوانند آثار باکیفیت تولید و ترجمه کنند. نتیجه این سیاست‌ ها جامعه‌ای است که مطالعه در آن به عادت روزانه تبدیل شده است.
۳_ انگلستان: در این کشور روزی به نام World Book Day (روز جهانی کتاب) برگزار می‌شود. در این روز، دانش‌ آموزان بن کتاب دریافت می‌کنند تا خودشان آزادانه کتاب بخرند. این کار حس مالکیت فرهنگی و انتخاب آگاهانه را تقویت می‌کند.
۴_ جاپان: در مکاتب جاپان هر روز ۱۵ تا ۲۰ دقیقه به "مطالعه صبحگاهی" اختصاص داده می‌ شود. افزون بر این، کتابخانه‌ های جاپانی با طراحی‌ های زیبا و خلاقانه، کودکان و بزرگسالان را به مطالعه تشویق می‌کنند. فرهنگ نظم، احترام و مطالعه در این کشور چنان نهادینه شده که جاپان یکی از پیشگامان جهانی در کتاب‌خوانی است.
۵_ کانادا: در کانادا، برنامه‌ های متنوعی با عنوان کتاب‌ خوانی خانوادگی برگزار می‌ شود و شرکت در آن‌ ها رایگان است. با توجه به تنوع قومی و زبانی، دولت طرح‌ هایی را اجرا می‌کند که برای مهاجران کتاب‌هایی به زبان مادری‌ شان تهیه شود. این کار هم‌ زمان به تقویت هویت فرهنگی و آموزش زبان دوم کمک می‌کند.
۶_ فرانسه: فرانسه با سیاست‌ های فرهنگی خلاقانه خود، نرخ قیمت کتاب را در تمام کتاب‌ فروشی‌ ها یکسان نگه می‌دارد تا رقابت ناسالم از بین برود و همه بتوانند به کتاب دسترسی داشته باشند. همچنین دولت به جوانان ۱۸ تا ۲۵ ساله "کارت فرهنگی" می‌دهد تا با تخفیف ویژه کتاب بخرند.

در پایان، خانم کوچکی تأکید کردند که بازگرداندن فرهنگ مطالعه تنها با نصیحت یا اجبار ممکن نیست؛ بلکه باید از سطح خانواده و آموزش آغاز شود. ایجاد کتابخانه‌ های جذاب، هدیه دادن کتاب، مطالعه جمعی در کافه‌ها و مدارس، و الگوسازی از افراد کتاب‌ خوان می‌ تواند مسیر بازگشت به این فرهنگ فراموش‌شده باشد.
مطالعه، تمرین اندیشیدن است؛ جامعه‌ای که نمی‌خواند، نمی‌فهمد و جامعه‌ای که نمی‌فهمد، نمی‌ماند.