زبان مادری، یکی از بنیادی‌ترین عناصر هویت انسانی است و نقشی کلیدی در شکل‌دهی به شخصیت، حافظه فرهنگی و پیوندهای خانوادگی دارد. برای افرادی که از افغانستان یا هر کشور دیگری به اروپا، آمریکا یا دیگر نقاط جهان مهاجرت می‌کنند، حفظ زبان مادری در میان فرزندان خود به‌معنای پاسداری از میراث فرهنگی و ایجاد هویت محکم است. مهاجرت، اگرچه فرصت‌های اقتصادی و آموزشی فراوانی فراهم می‌آورد، اما می‌تواند تهدیدی جدی برای تداوم زبان مادری باشد. فرزندان مهاجران در محیط‌های جدید، با زبان‌های غالب کشور میزبان در مکتب، جامعه و رسانه‌ها مواجه می‌شوند و به‌تدریج ممکن است انگیزه و فرصت استفاده از زبان مادری کاهش یابد. این روند، اگر مورد توجه قرار نگیرد، می‌تواند به فراموشی تدریجی زبان مادری در نسل‌های بعدی منجر شود و با آن، بخشی از حافظه فرهنگی و شناخت هویتی از دست برود.
حفظ زبان مادری در مهاجرت نه تنها موضوع فرهنگی، بلکه موضوع آموزشی و روان‌شناختی است. مطالعات زبان‌شناسی نشان می‌دهند کودکانی که زبان مادری خود را در کنار زبان دوم یاد می‌گیرند، توانایی‌های زبانی، شناختی و تحلیلی بهتری از همسالان تک‌زبانه دارند. زبان مادری به کودکان امکان می‌دهد احساسات، افکار و خاطرات خود را عمیق‌تر بیان کنند و درک بهتری از جهان پیرامون داشته باشند. وقتی والدین از زبان مادری برای گفتگو با فرزندان استفاده می‌کنند، نه تنها مهارت‌های زبانی آن‌ها تقویت می‌شود، بلکه رابطه عاطفی و اعتماد میان والد و کودک مستحکم‌تر می‌گردد. فرزندان در محیط خانه، وقتی فرصت شنیدن و صحبت کردن به زبان مادری را دارند، احساس تعلق بیشتری به خانواده و ریشه‌های فرهنگی خود پیدا می‌کنند و این امر به ثبات روانی و اجتماعی آن‌ها کمک می‌کند.
در کشورهای مهاجرپذیر، مانند اروپا، امکان دسترسی به آموزش به زبان مادری در سطح رسمی محدود است، اما خانواده‌ها می‌توانند با برنامه‌ریزی و ابتکار، زمینه حفظ زبان را فراهم کنند. ایجاد ساعات مشخصی برای استفاده از زبان مادری در خانه، خواندن کتاب‌های داستان و شعر به آن زبان، گفت‌وگو درباره خاطرات، فرهنگ و تاریخ، و حتی استفاده از رسانه‌های صوتی و تصویری به زبان مادری، راهکارهایی عملی برای تقویت زبان در نسل جدید هستند. نقش والدین در این فرآیند حیاتی است؛ آنان نه تنها باید خود از زبان مادری استفاده کنند، بلکه باید فرزندان را تشویق کنند تا در خارج از خانه نیز این زبان را تجربه کنند و به کار ببرند. این تشویق می‌تواند شامل تعامل با دیگر خانواده‌های مهاجر، شرکت در کلاس‌ها و گروه‌های فرهنگی یا استفاده از فناوری برای ارتباط با بستگان در وطن باشد.
حفظ زبان مادری فراتر از کاربرد روزمره، به حفظ هویت فرهنگی و تاریخی نیز مربوط می‌شود. زبان مادری حامل داستان‌ها، افسانه‌ها، ضرب‌المثل‌ها و ارزش‌های جامعه است و با آن، تجربه چند هزار ساله مردم در کنار تغییرات روزمره منتقل می‌شود. وقتی کودک زبان مادری خود را فراموش می‌کند، بخش مهمی از این گنجینه فرهنگی نیز از دست می‌رود. از سوی دیگر، زبان مادری ابزار قدرتمندی برای یادگیری زبان دوم است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند کودکانی که پایه قوی در زبان مادری دارند، یادگیری زبان دوم برایشان ساده‌تر است و مهارت‌های خواندن و نوشتن آن‌ها بهبود می‌یابد. بنابراین حفظ زبان مادری نه‌تنها به حفظ هویت فرهنگی کمک می‌کند، بلکه زمینه موفقیت تحصیلی و اجتماعی در محیط جدید را نیز فراهم می‌آورد.
یکی از چالش‌های مهم مهاجران، فشار محیط برای سازگاری با زبان غالب است. فرزندان، به ویژه در مدرسه، بیشتر با زبان میزبان سروکار دارند و ممکن است انگیزه کمتری برای استفاده از زبان مادری در خانه داشته باشند. برخی خانواده‌ها گمان می‌کنند تمرکز بر زبان دوم یا زبان غالب کشور میزبان، باعث پیشرفت سریع‌تر فرزندان می‌شود و اهمیت زبان مادری را کم‌رنگ می‌دانند. این دیدگاه کوتاه‌مدت است و تجربه جهانی نشان داده است که کودکی که هم زبان مادری و هم زبان دوم را می‌آموزد، توانمندی‌های زبانی و شناختی بیشتری کسب می‌کند و بهتر می‌تواند در محیط جدید عمل کند. به همین دلیل، توجه به زبان مادری نباید به عنوان مانعی برای یادگیری زبان دوم دیده شود، بلکه مکمل آن است.
فرزندان مهاجر با حفظ زبان مادری نه تنها مهارت زبانی کسب می‌کنند، بلکه هویت دوگانه فرهنگی پیدا می‌کنند. آن‌ها می‌توانند در محیط خانه و میان خانواده، با زبان مادری به ارتباط بپردازند و در محیط مدرسه و جامعه بزرگ‌تر، با زبان دوم تعامل کنند. این توانایی، باعث انعطاف‌ پذیری فرهنگی، درک بهتر دیگران و ارتقای مهارت‌ های بین‌فرهنگی می‌شود. پژوهش‌ های روان‌شناسی اجتماعی نشان می‌دهند کودکانی که از زبان مادری خود جدا می‌شوند، بیشتر دچار احساس گسست فرهنگی و هویت شکننده می‌شوند، در حالی که کودکانی که دو زبان را همزمان تجربه می‌کنند، اعتماد به‌ نفس بالاتری دارند و توانایی سازگاری بیشتری در محیط‌های متنوع پیدا می‌کنند.
روش‌های عملی برای حفظ زبان مادری در مهاجرت متنوع هستند. خانواده‌ها می‌توانند روزهای خاصی را به برگزاری مراسم فرهنگی اختصاص دهند، قصه‌ها و شعرهای سنتی را به زبان مادری بخوانند، و حتی با فناوری و انترنت ارتباط با بستگان در وطن را تقویت کنند. استفاده از موسیقی، فیلم و انیمیشن به زبان مادری نیز راهی جذاب برای فرزندان است تا به زبان و فرهنگ خود علاقه‌مند بمانند. بازی و سرگرمی به زبان مادری، فرصت یادگیری غیرمستقیم و طبیعی را برای کودکان فراهم می‌آورد و تجربه زبان را با لذت و تعامل تلفیق می‌کند. ایجاد گروه‌های گفت‌وگوی خانوادگی با دیگر مهاجران هم‌ زبان، فرصتی برای تمرین و استفاده مداوم از زبان فراهم می‌کند و حس تعلق فرهنگی را تقویت می‌نماید.
حفظ زبان مادری همچنان به انتقال ارزش‌ها و آداب فرهنگی به نسل بعد کمک می‌کند. بسیاری از مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی در قالب زبان منتقل می‌شوند و با آن، شیوه‌های رفتار، احترام به سنت‌ها و آگاهی از تاریخ به کودکان آموزش داده می‌شود. وقتی کودک زبان مادری را بیاموزد، دسترسی به این گنجینه فرهنگی برایش ممکن می‌شود و می‌تواند با هویت فرهنگی خود پیوند برقرار کند. برعکس، فراموشی زبان مادری می‌تواند باعث گسست میان نسل‌ها و کاهش ارتباط فرهنگی با والدین و نیاکان گردد.
یکی دیگر از مزایای حفظ زبان مادری، تقویت حافظه و مهارت‌های شناختی است. یادگیری و استفاده از دو زبان به‌طور همزمان، تمرین ذهنی برای مغز فراهم می‌آورد و موجب انعطاف‌پذیری شناختی، بهبود تمرکز و حافظه کاری می‌شود. کودکانی که زبان مادری خود را حفظ می‌کنند، قادرند بهتر مفاهیم انتزاعی را درک کنند و مهارت‌های حل مسئله آن‌ها تقویت می‌شود. این ویژگی‌ها نه تنها در زندگی تحصیلی، بلکه در زندگی حرفه‌ای و اجتماعی نیز اهمیت دارند.
مهاجرت به کشور جدید، گاهی همراه با چالش‌های هویتی است. کودکانی که محیطی متفاوت از محیط خانواده تجربه می‌کنند، ممکن است بین ارزش‌ها و زبان خانه و محیط بیرون تناقض احساس کنند. در این شرایط، زبان مادری به‌مثابه پلی عمل می‌کند که پیوند میان هویت فردی و خانوادگی را حفظ می‌کند و به کودکان امکان می‌دهد با اطمینان در محیط جدید حضور یابند. این امر نقش مهمی در سلامت روانی و اجتماعی آن‌ها دارد و حس تعلق و اعتماد به‌ نفس را تقویت می‌کند.
والدین مهاجر می‌توانند با ایجاد محیطی مثبت و تشویق‌کننده، علاقه فرزندان به زبان مادری را افزایش دهند. مهم است که زبان مادری به‌عنوان وسیله‌ای برای ارتباط، شادی و تجربه فرهنگی معرفی شود، نه به‌عنوان یک وظیفه یا فشار اضافی. وقتی کودک زبان مادری را با لذت و تعامل تجربه کند، انگیزه برای یادگیری و استفاده از آن افزایش می‌یابد و فرایند حفظ زبان به طبیعی‌ترین شکل انجام می‌شود. والدین می‌توانند از کتاب، موسیقی، بازی و فناوری برای غنی‌سازی تجربه زبان استفاده کنند و آن را بخشی از زندگی روزمره قرار دهند.
حفظ زبان مادری همچنان راهی برای تقویت هویت جمعی مهاجران است. خانواده‌ هایی که زبان و فرهنگ خود را نگه می‌دارند، شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی قوی‌تری ایجاد می‌کنند و حس همبستگی میان اعضای جامعه مهاجر را تقویت می‌کنند. این شبکه‌ها می‌توانند در کنار حفظ زبان، ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی را منتقل کنند و باعث تقویت حس هویت و تعلق شوند. گروه‌های آموزشی، فرهنگی و اجتماعی در جامعه میزبان نیز می‌توانند نقش مهمی در ایجاد فرصت‌های یادگیری و تمرین زبان مادری ایفا کنند.
نکته مهم این است که حفظ زبان مادری با یادگیری زبان دوم تداخل ندارد، بلکه مکمل آن است. کودکانی که زبان مادری خود را محکم می‌آموزند، در یادگیری زبان دوم نیز موفق‌تر هستند، زیرا پایه‌ای قوی برای ساختار زبانی و مهارت‌های خواندن و نوشتن دارند. این امر نشان می‌دهد که خانواده‌ها نباید حفظ زبان مادری را فدای سازگاری با محیط جدید کنند، بلکه باید دو زبان را به‌صورت موازی تقویت نمایند تا کودک هم مهارت لازم در زبان دوم را پیدا کند و هم هویت فرهنگی خود را از دست ندهد.
در نتیجه، برای مهاجران افغانستان و دیگر جوامع، زبان مادری تنها وسیله‌ای برای سخن گفتن نیست، بلکه ابزاری است برای حفظ هویت، فرهنگ، ارزش‌ها و روابط خانوادگی. خانواده‌ها باید به اهمیت آن آگاه باشند و با برنامه‌ریزی، خلاقیت و استفاده از منابع موجود، فرصت‌های کافی برای یادگیری و تمرین زبان مادری فراهم کنند. استفاده از رسانه‌ها، کتاب، موسیقی، بازی و تعامل با دیگر خانواده‌های هم‌زبان، راهکارهایی عملی برای تقویت زبان و پیوند فرهنگی هستند. وقتی فرزندان در خانه زبان مادری را تجربه کنند، می‌توانند با اعتمادبه‌نفس و هویت محکم در جامعه جدید حضور یابند، در عین حال که توانایی برقراری ارتباط مؤثر و موفقیت در محیط جدید را نیز کسب می‌کنند. حفظ زبان مادری، در نهایت، سرمایه‌ای ارزشمند است که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و هویت فرهنگی و انسانی مهاجران را پایدار نگه می‌دارد.