مرکز فرهنگی و اجتماعی خانه مولانا و انجمن علمی مطالعات صلح ایران، به تاریخ ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵ برابر با ۴ جدی (دی) ۱۴۰۴، برنامه گرامی‌داشت رودکی، پدر شعر فارسی، به‌صورت کار مشترک میان مرکز فرهنگی و اجتماعی خانه مولانا و انجمن علمی مطالعات صلح ایران، در پلتفرم گوگل میت برگزار شد.
این برنامه با حضور دکتر محمد دهقانی (نویسنده و مترجم) و علی‌رضا شیخ‌زاده (دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی) و با گردانندگی خانم صدیقه بابایی برگزار گردید.

در ابتدای نشست، خانم صدیقه بابایی ضمن خوش‌آمدگویی به مهمانان و حضار، هدف از برگزاری این نشست را پاسداشت جایگاه رودکی در فرهنگ و ادب فارسی عنوان کردند و سپس سخن را با معرفی موضوع "از سرود رودکی تا سمفونی هایدن" به دکتر محمد دهقانی سپردند.
دکتر دهقانی سخنان خود را با معرفی اجمالی رودکی آغاز کردند و گفتند که ابتدا به‌اختصار به زندگی و جایگاه او می‌پردازند و سپس به بحث اصلی، یعنی سرود معروف رودکی "بوی جوی مولیان" و داستان پدید آمدن آن، خواهند رسید.
ایشان بیان کردند که رودکی احتمالاً در حدود نیمه‌ های قرن سوم هجری، یعنی حدود سال‌ های ۲۵۰ تا ۲۶۰ هجری قمری متولد شده و به احتمال قوی در سال ۳۲۹ هجری قمری درگذشته است؛ سالی که به روایت مشهور، هم‌زمان با تولد فردوسی است. رودکی به‌ درستی به‌عنوان پدر شعر فارسی شناخته می‌شود، هرچند پیش از او و هم‌زمان با او شاعران فارسی‌گوی بسیاری وجود داشته‌اند که متأسفانه آثارشان یا به‌کلی از میان رفته یا تنها در حد چند بیت و قطعه باقی مانده است.
با این حال، آنچه رودکی را متمایز می‌کند، هم فراوانی آثار و هم قدرت شاعری، بلاغت و موسیقی درونی شعر او است؛ به‌گونه‌ای که شهرتش از دیگر شاعران هم‌ عصر پیشی گرفته و او را به نماد آغاز شعر فارسی بدل کرده است.
رودکی و دربار سامانیان
رودکی، شاعر دربار و ملک‌الشعرای امیر نصر سامانی بود. امیر نصر در کودکی، در حدود شش یا هفت‌ سالگی، به‌جای پدر نشست و تا دوران نوجوانی با وجود نایب‌ السلطنه حکومت می‌کرد. رودکی به‌ تدریج به برجسته‌ ترین شاعر دربار او بدل شد.
دکتر دهقانی توضیح دادند که در پی تحولات سیاسی و مذهبی، کودتایی در دربار سامانیان رخ داد. امیر نصر، که به اسماعیلی‌ بودن متهم شده بود، توسط پسرش نوح بن نصر و گروهی از متعصبان حنفی برکنار شد. با روی کار آمدن نوح بن نصر، سخت‌گیری‌ های مذهبی شدت یافت و فضای حکومت سامانیان دچار افول شد؛ فضایی که به گفته دکتر دهقانی، از برخی جهات شباهتی با حکومت‌ های متعصب مذهبی در دوران معاصر دارد.
این تغییرات سبب شد که در دوره فردوسی، سامانیان دیگر پشتیبان شعر و ادب نباشند و فردوسی نتواند حمایتی از آنان دریافت کند و ناچار شود شاهنامه را با هزینه شخصی خود بسراید و بعدها به دربار غزنویان روی آورد.
دکتر دهقانی سپس به داستان مشهور رودکی پرداختند که در چهار مقاله نظامی عروضی آمده است، روایتی که هرچند از نظر تاریخی کاملاً قابل اتکا نیست و رنگ‌وبوی افسانه دارد، اما به دلیل زیبایی و امکان وجود هسته‌ای از حقیقت، اهمیت فراوانی یافته است.
بر اساس این روایت، امیر نصر سامانی مدتی طولانی در هرات و نواحی خوش‌آب‌وهوای بادغیس اقامت گزید و حاضر به بازگشت به پایتخت، یعنی بخارا، نشد. درباریان که از این اقامت طولانی به ستوه آمده بودند، به رودکی متوسل شدند و از او خواستند با نیروی شعر و موسیقی، امیر را به بازگشت ترغیب کند. رودکی پذیرفت و قصیده‌ای سرود و آن را با آواز و نوای چنگ در حضور امیر خواند.
به گفته نظامی عروضی، تأثیر شعر و موسیقی رودکی چنان شگفت‌ انگیز بود که امیر بی‌درنگ از تخت فرود آمد، حتی بدون کفش، بر اسب نشست و شتابان راه بخارا را در پیش گرفت.
از آن قصیده سحرانگیز، تنها حدود نه بیت باقی مانده است؛ اما همین مقدار از گران‌ بهاترین گنجینه‌های شعر فارسی به‌شمار می‌رود و در طول تاریخ، الهام‌بخش شاعرانی چون سنایی، مولوی و حافظ بوده است؛ هرچند به گفته دکتر دهقانی، هیچ‌کدام به توفیق رودکی دست نیافته‌اند.
دکتر دهقانی به ویژگی‌ های موسیقایی قصیده ایشان تأکید کردند که این قصیده با واژگانی ساده اما بسیار موسیقایی آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که رودکی نه‌تنها شاعر، بلکه موسیقی‌دانی زبردست بوده است. قصیده به‌گونه‌ای ترانه‌وار ساخته شده و وحدت موضوعی آن، یعنی وصف بخارا و زیبایی‌های طبیعی‌اش، همه ابیات را به هم پیوند می‌دهد.
دکتر دهقانی توضیح دادند که در گذر زمان، برخی واژه‌ها به‌دست ذوق مردم تغییر یافته تا هماهنگی موسیقایی بیشتری ایجاد شود؛ از جمله تبدیل "باد جوی مولیان" به "بوی جوی مولیان" که موجب تکرار خوش‌آهنگ صامت‌ها و مصوت‌ها شده است.
که در ادامه، دکتر دهقانی ابیات باقی‌مانده از این قصیده را خواندند:

بویِ جویِ مولیان آید همی
یادِ یارِ مهربان آید همی
ریگِ آموی و دُرشتی‌های او
زیر پایم پرنیان آید همی
آبِ جیحون از نشاطِ روی دوست
خِنگِ ما را تا میان آید همی
ای بخارا! شاد باش و دیر زی
میر زی تو شادمان آید همی
میر ماه است و بخارا آسمان
ماه سوی آسمان آید همی
میر سرو است و بخارا بوستان
سرو سوی بوستان آید همی
آفرین و مدح سود آید همی
گر به گنج اندر زیان آید همی

دکتر دهقانی سپس به شباهت شگفت‌انگیز این داستان با رویدادی در قرن هجدهم میلادی اشاره کردند. در سال ۱۷۷۲ میلادی (۱۱۵۱ خورشیدی)، آهنگساز اتریشی یوزف هایدن سمفونی شماره ۴۵ خود را ساخت که به "سمفونی وداع" مشهور است.
در این روایت، نوازندگان دربار شاهزاده نیکولاوس، که از دوری خانواده‌هایشان به ستوه آمده بودند، از هایدن خواستند اثری بسازد که پیام آنان را به‌صورت غیرمستقیم منتقل کند. هایدن در پایان سمفونی، ترتیب داد که نوازندگان یکی‌یکی سازهای خود را خاموش کنند و صحنه را ترک نمایند. شاهزاده با درایت، پیام را دریافت و اجازه بازگشت نوازندگان به نزد خانواده‌هایشان را صادر کرد.
دکتر دهقانی با اشاره به این شباهت، از مجتبی صابری تشکر کردند که این همسانی تاریخی را به ایشان یادآور شده بود و تأکید کردند که در هر دو روایت، قدرت موسیقی عامل اصلی تأثیرگذاری است؛ آن هم در دو فرهنگ و دو زمان کاملاً متفاوت.

در ادامه دکتر علی‌ رضا شیخ‌زاده، دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی، سخنان خود را با خوانش ابیاتی از رودکی آغاز کرد که به‌روشنی بیانگر جهان‌ بینی انسانی و عاطفی این شاعر بزرگ است:
هیچ شادی نیست اندر این جهان
برتر از دیدار روی دوستان
هیچ تلخی نیست بر دل تلخ‌تر
از فراق دوستان پرهنر

وی در آغاز سخنانش تأکید کرد که جایگاه رودکی در شعر و ادب فارسی، جایگاهی بسیار فاخر و ممتاز است؛ به‌گونه‌ای که القاب و عناوینی که برای او به کار رفته، حتی در مقایسه با بسیاری از شاعران بزرگ دیگر نیز کم‌نظیر است. از جمله این عناوین می‌توان به "پدر شعر فارسی"، و حتی تعبیرهایی اشاره کرد که او را پیوند دهنده سنت شعر فارسی پیش و پس از اسلام می‌دانند.
شیخ‌ زاده توضیح داد که اطلاق عنوان "پدر شعر فارسی" به رودکی، به‌هیچ‌ وجه به این معنا نیست که پیش از او شاعری وجود نداشته است؛ بلکه این عنوان، بیش از هر چیز، ناظر به کمیت و کیفیت آثار رودکی است. رودکی از نظر حجم آثار، شاعری پرکار بوده و از نظر کیفیت، مضامین و ساختار زبانی، جایگاهی بنیادین در تثبیت شعر فارسی دری داشته است.
از نکات محوری سخنان شیخ‌زاده، تأکید بر روانی و سلاست زبان رودکی بود. او بیان کرد که یکی از دلایل ماندگاری شعر رودکی این است که حتی پس از گذشت قرن‌ها، مخاطب امروز می‌تواند شعر او را بی‌تکلف، طبیعی و بدون دشواری جدی درک کند. برخلاف بسیاری از متون کهن که نیازمند مراجعه مداوم به فرهنگ لغت هستند، زبان رودکی همچنان زنده، شفاف و قابل فهم است.
وی این ویژگی را نه‌تنها امتیازی برای رودکی، بلکه نشانه‌ای از ظرفیت زبان فارسی دانست؛ زبانی که در همان آغاز شکل‌گیری، توانسته است مفاهیم عمیق انسانی، فلسفی و اخلاقی را با بیانی ساده و دلنشین منتقل کند.
دکتر شیخ‌ زاده سپس به بحث پیشینی‌ های شعری رودکی پرداخت و گفت اگرچه برخی محققان از مشکلات زبانی یا ضعف‌هایی در شعر رودکی سخن گفته‌اند، اما بسیاری از این داوری‌ها اغراق‌آمیز است. رودکی بی‌تردید از سنت‌های شعری پیش از خود بهره برده، اما آنچه اهمیت دارد، شیوه‌ی جذب، پالایش و بازآفرینی این سنت‌ها در زبان فارسی دری است.
وی برای روشن‌شدن موضوع، به وضعیت دیوان رودکی اشاره کرد و توضیح داد که نخستین بار در تدوین دیوان رودکی در فرهنگستان شوروی، حدود ۸۰۰ بیت گردآوری شده بود، اما امروزه نزدیک به هزار بیت یا اندکی بیشتر از اشعار او در دسترس ما است. با وجود این تعداد اندک، تنوع مضامین در شعر رودکی بسیار چشمگیر است.
دکتر شیخ‌زاده به منظومه‌هایی که به رودکی نسبت داده می‌شود، از جمله کلیله و دمنه، سندبادنامه و پنج‌تنتره اشاره کرد و توضیح داد که این آثار، هرچند گاه دارای مشق‌ ها و تأثیرات عربی هستند، اما در مجموع نشان می‌دهند که رودکی در حوزه روایت، داستان‌پردازی و انتقال مفاهیم اخلاقی و آموزشی، نقشی کلیدی داشته است.
او افزود که بخش قابل توجهی از شعر رودکی "نیمه‌خالص" است؛ یعنی آمیزه‌ای از عناصر بومی ایرانی و مؤلفه‌های فرهنگی و زبانی برگرفته از سنت‌های دیگر، که همین امر سبب غنای زبان و محتوای شعر او شده است.

از دیگر محورهای سخنان دکتر شیخ‌زاده، بررسی توصیف‌های شعری رودکی بود. او توضیح داد که رودکی در توصیف طبیعت، انسان و وضعیت‌های عاطفی، شیوه‌ای دارد که بعدها به الگویی برای شاعران پس از او تبدیل شده است. بسیاری از مضمون‌ آفرینی‌ هایی که در شعر فارسی کلاسیک می‌بینیم، ریشه در نگاه و زبان رودکی دارند.
وی با اشاره به بررسی‌های تطبیقی، گفت که مضامین مشترک میان شعر رودکی و شاعران بزرگ عرب و فارسی وجود دارد؛ مضامینی که گاه به‌صورت مستقیم و گاه به‌ صورت بازتاب‌یافته یا الهام‌گرفته در آثار دیگران دیده می‌شود. این تأثیرگذاری را می‌توان در شعر شاعرانی چون حافظ، سعدی، خیام و حتی ناصرخسرو مشاهده کرد.
که دکتر شیخ‌زاده تأکید کرد که یکی از جنبه‌های مهم شعر رودکی، ناظر خیالی و اندیشه‌ی شاعرانه‌ی او است. رودکی از یک‌ سو به فرهنگ ایرانی و از سوی دیگر به نشانه‌ها و عناصر دینی و اسطوره‌ای توجه دارد. این پیوند سبب شده است که شعر او، هم با سنت‌های پیش از اسلام ارتباط داشته باشد و هم با فضای فکری دوران اسلامی سازگار شود.
او افزود که در همین ابیات پراکنده‌ ای که از رودکی باقی مانده، می‌ توان مضامین متنوعی چون حکمت، اندرز، توصیف، نقد اجتماعی و تأمل فلسفی را مشاهده کرد؛ موضوعاتی که نشان می‌دهد رودکی شاعری تک‌بعدی نبوده است.
رودکی و بازتاب وضعیت اجتماعی
یکی دیگر از نکات مهم سخنرانی، توجه رودکی به وضعیت اجتماعی زمانه خود بود. شیخ‌زاده با اشاره به ابیاتی مانند:
مار است این جهان و جهانجوی مارگیر
از مارگیر مار برآرد همی دمار
گفت که رودکی با زبانی نمادین، شرایط اجتماعی، ناپایداری دنیا و دشواری‌های زندگی مردم عصر خود را بازتاب می‌دهد. این نگاه انتقادی و واقع‌بینانه، رودکی را به شاعری فراتر از ستایش‌گر دربار تبدیل می‌کند.
در بخش دکتر، علی‌رضا شیخ‌زاده به مفاهیم آموزشی و تعلیمی در شعر رودکی پرداخت و توضیح داد که این مفاهیم را می‌توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد:
مفاهیمی که به انجام کارهای نیک، درست و شایسته توصیه می‌کنند؛
مفاهیمی که نسبت به رفتارهای ناپسند و نادرست هشدار می‌دهند.
وی افزود که ارزش علم، دانایی و فرهنگ در شعر رودکی جایگاهی برجسته دارد و از نگاه او، هیچ گنجی بالاتر از دانش نیست. همچنان موضوع سکوت، تأمل و خاموشی در شعر رودکی، مخاطب را به اندیشیدن عمیق‌ تر فرا می‌خواند و این سکوت، خود مقدمه‌ای برای فهم بهتر معناست.
دکتر شیخ‌زاده در پایان سخنان خود تأکید کرد که رودکی نه‌تنها آغازگر شعر فارسی، بلکه بنیان‌گذار نوعی نگاه فکری، فرهنگی و آموزشی در ادب فارسی است. شعر او همچنان ظرفیت آن را دارد که با ادبیات معاصر گفت‌وگو کند و مفاهیم انسانی، فلسفی و اجتماعی‌اش هنوز قابل استفاده و تفسیر است.
به گفته او، رودکی شخصیتی است که از منظرهای گوناگون از زبان و سبک گرفته تا اندیشه، تاریخ، جامعه و آموزش می‌توان و باید بارها و بارها مورد مطالعه و بازخوانی قرار گیرد.

جمع‌بندی برنامه:
برنامه گرامی‌داشت رودکی، با تمرکز بر پیوند شعر، موسیقی و اندیشه، کوشید جایگاه بنیادین او را در شکل‌گیری و تداوم زبان و ادب فارسی بازخوانی کند. طرح روایت‌ های تاریخی و تطبیقی، از تأثیر شعر رودکی در دربار سامانیان تا بازتاب مشابه آن در موسیقی کلاسیک غرب، نشان داد که هنر، فراتر از زمان و مکان، توان اثرگذاری عمیق بر انسان و جامعه را دارد. همچنان بررسی‌ های زبانی، فکری و آموزشی ارائه‌ شده در این نشست، رودکی را نه‌ تنها به‌عنوان آغازگر شعر فارسی، بلکه به‌ مثابه شاعری زنده، اندیشه‌ ورز و الهام‌ بخش برای امروز معرفی کرد؛ شاعری که شعرش همچنان قابلیت گفت‌وگو با مخاطب معاصر را دارد.